Igor Calzada, Sociologist and Senior Researcher - Project Director on the Mondragon Co-operative Corporation at Mondragon University - Mik (Basque Country - Spain), is a visiting scholar at the Center during 2008 and 2009. He is conducting research for his PhD dissertation. Igor will receive a research award to be presented by the Spanish prince, Felipe de Borbón, in Madrid on May 28, 2008. The award honors his research project on “Social Innovation in the Basque City,” developed in collaboration with the Center.

Nongoa zara?

Oporrak datoz aurki. Eta hori izaten da seguruenik Euskal Herritik kanpo gaudenean, gutariko bakoitzari erantzutea suertatzen zaigun galdera edozein momentutan. Orduan etortzen dira kontuak galdera horri, zuzen (eta gure buruari iruzur egin ez eta) koherenteki, gu arrotz izanda bisitatzen ari garen herrialde horretako gizanabakoari azalpenak emateko instantea. Euskaldunak bai, Euskal Herrian. Eta atzerrian...nondik hasi? Hor dator jada benetako froga. Izan ere, azken aldian Euskal Herrian bertan, globalizazio eta gure nortasunaren posizionamendu ekonomiko, sozial eta kultural berriaren beharra entzuten ari gara edozein iturburu ideologiko ezberdinetatik ere. Horrek zer pentsatua ematen dit: Euskalduntasunaren diskurtsoa maila globalean oraindik egiteke dagoela alegia. Eta hor dabiltza, alderdi eta ideologia ezberdinetako “pentsalariak” buruari bueltak ematen eta formula zein den asmatu nahian. Bitartean, hitz anpulosoak erabiliz guztiak. Baina, ohartu ez direlarik; kanporako ematen dugun erantzun horrek, barneko gure “herrigintza” egiteko modua ere aldatuko duela seguruenik. Eta hori da erronka nagusia.

Azken batean, atzerrian nola eta zein nomenklaturarekin aurkezten dugun gure izate kolektiboa, gakoa izaten da, gure buruan dugun barne “herrialde” sinboliko hori irudikatzeko. Hor sortzen dira galderak. Har dezadan adibide gisa hausnarketarako, gaia ilustratzearren, Atxagak dioena honen inguruan:

“Euskal Herria hamaika uhartetxoz osatutako lurralde bat da. Eta uhartetxoak ez daude beti ondo komunikatuta. Errepasa ditzagun gauden leku honi ematen zaizkion izenak: "Euskadi", "Euzkadi", "Euskal Herria", "Vascongadas", "País Vasco", "Pays Basque", "País Vasco-navarro", "País vasco-francés", "País Vasco-español", "Comunidad Autónoma", "Erkidego autonomoa"…bistakoa da, izen asko dira mapan ikusi ere egiten ez omen den leku batentzat. Gainera, zalantzan jarrita daude denak, alde batetik edo bestetik: batzuek ez dute, kasu, "Vascongadas" sekula esaten, edo umore zakarrez bakarrik esaten dute; beste batzuei higuingarri egiten zaie "Euskadi" aditzea ere..”.

Belfast-en duela zortzi urte, bake prozesua hain juxtu pil-pilean zegoenean, “Where are you from?” galderari, hutsean “From the Basque Country” erantzun eta segidan gertatu zena datorkit gogora; pint erreka batez bustitako elkarrizketa amaigabe bat ETA eta IRAren inguruan. (Emakume ilehori unionista egokitu zitzaidan elkarrizketakide, esan behar baita bestalde). Lisboako Itunari ezezko borobila eman, “Celtic Tiger”aren hazkunde ekonomiko izugarria bizi eta bake prozesuaren ondorio baikorraren uzta jasotzen ari den Irlandan; egun, agian elkarrizketa bera ez litzateke suertatuko.    

EE.BB.-etan aldiz, Nevada, Idaho edota euskal diasporaren aztarren bat erreferentzia moduan izanda, bertako komunitate hurbilarekin lotuko gaituzte. Gainontzekoek, ideia zipitzik ez eta ez dute jakingo Europako zein lurralde puskari buruz ari garen ere.

Hona iritsi nahi dut: Gure identitatea, mundu globalean egiteke dagoela. Eta seguruenik, Euskal Herriko gizabanako bakoitzari galdetu ezkero, “artxipielago” guzti horiek aterako zaizkigu. Ezpaidago Euskal Herria bakar bat. Norberak berea du. Eta hori atzerrian, oso garbi azaltzen da.

Zer egin ordea, erreferentzia baliozkoa (nere iritziz) zaigun, herrialde nordikoetatik abiatu den Norden 2020 txosten prospektiboen lau mega-joera handien aurrean (a.- Garapapen teknologikoa, b.- Globalizazioa, c.- Zahartze-demografikoa eta d.- EB gainegitura), gure izatea eta nortasuna mundu mailan ekinbide bihurtu ahal izateko?

Bi ideia bota nahiko nituzke hausnarketa piztuarazteko:
Lehenengoa, Euskal Blogosferari dagokiona eta bigarrena, e-Partehartzea-ren kontzeptuarekin lotua:

1.- Euskal Blogosfera:
Eusko Ikaskuntzako euskal nortasunaren inguruko ikerketa batean aipatzen zen herrialde eta hizkuntz gutxiengotuak, beste edozein komunitate baino lehenago jarri direla blogosferaren lurralde birtualaren konkistan. Eta noski, txostenak dioenez, Euskal blogosferak, oso modu proaktiboan erreakzionatu omen du. Horren testigantza bezala euskara beraren presentzia sarean. Ez al da mapa globalean, gure “lurralde” hori eraikitzeko modua. Bai, ziberespazioaz ari naiz, mundu birtualetaz badakit. Baina…zein izan da, Obamak Hillary irabazteko faktore erabakiorra? Ziberespazioa eta sareak oso modu egokian kudeatu izana.

2.- E-partehartzea:
Entzuten ari gara EBean partehartze digitalaren aroan gaudela.
Eta pentsatzen dut, nola da posible hori, aukera politiko batzuk nonbait hitzik ez dutenean? Nola da posible hori, herri kontsulta baten aukera plazaratzean, Estatu baten debekua, horren gainetik jartzea? Nola da posible hori, AHT bezalako azpiegitura erraldoi eta estrategiko baten aurrean, adostasun eza eta izpiritu demokratiko partehartzailerik ez bada inon ikusten? Zertan oinarrituak daude jarrera kontrajarri horiek? Non daude ebidentziak eta datuak? Eta auzoetan e-partehartzea, posible izango al da ba?

Euskal Herriari, mundu globalean bere lekua aurkitzea ezinbestekoa zaio. Gutariko euskaldun bakoitzak berea aurkituko duen moduan; norberak bere moldea aukeratuz, noski. Hori bai, Euskadi 2020, Donostiako 2016 Europako Hiriburu Kulturalaren hautagaitza, eta hainbat eta hainbat proiektu estrategiko entzuten gaudenean etengabe, etortzen zait gogora honako galdera: “Nongoak izan nahi dugu?”

Laburbilduz, gure herrigintza (eraikuntza nazionala?) artikulatzeko abagune berri honen klabeak maneiatu behar ditugu. Hor daude adibideak, blogosfera eta e-partehartzea. Erabiltzeko daude. Azken batean, Friedman-ek esan zuen bezala, “mundua laua da” eta agian, Euskal Herria “maldatsu” izatetik, “lau” izatera pasatu beharko genuke, apika, ez orografian (!), gizarte-hartueman eta ziberespazio geroz eta zabalagoan. Eta guztia, munduari zabalduta beti leiho handi eta koloreanitz bat irekita utzita, haizea etengabe, sartu eta atera dadin bertatik.

Enciendo la TV, habla el senador por Illinois (Chicago), Mr. Barack Obama. Por ahora, como mínimo. Sigo atento. Le oigo, pero lo más importante, le veo como habla. Queda poco para el 4th July. Y aquí hay quien ya quiere sacar los itxafleros (como dicen los txantxikus). Todo es rápido, pero también posible.

Me salgo de la blog-autopista, desconecto de la wifi, cierro mi gateway digital y entro rápidamente en la highway de seis carriles entre miles de vehículos 4x4 con rueda inmensas. Pongo la marcha automática dejando que el coche blanco que conduzco, me lleve. Y también lleva mis pensamientos “eurocentrístas”: Todo es “a lo grande” (distancias, coches, supermercados…). Pienso incluso la gente.  Afortunadamente, hay gente de todo tipo. Y eso es una buena noticia.

Pero, U.S.A.: ¿Qué te ha ocurrido?

Es evidente que todo cada vez va más rápido. Incluso nuestras vidas también. Aunque algo le ha ocurrido a U.S.A. que rompe con mi idea de “potencia mundial”. Existen aspectos más positivos y más negativos. Ya que no estoy de acuerdo en que todo es malo, sencillamente: “U.S.A. es capaz de lo mejor y lo peor del mundo. ¡A la vez! La cultura de los extremos”:

(a) Y es que todos los padres europeos quisieran a sus hij@s en las universidades americanas (mucho nivel, concretamente Nevada, Berkeley y Stanford); (b) la trayectoria y experiencia en la integración de toda la diversidad cultural de la que dispone, es algo que todavía en nuestro viejo continente europeo debemos de mirar con ojos de aprendiz; (c) la mentalidad materialista que se traduce en un exacerbado consumismo y en una oferta de supermercados especializada dificil de imaginar por cualquier europeo; (d) las grandes oportunidades (debido a la libertad) que ofrece el sistema para emprender y poder saciar la inquietud (la creatividad individual); (e) por el contrario, el gran individualismo que se manifiesta en la vida privada que cada sujeto realiza  (su vida, sus amigos, su casa, su tv,…).

Básicamente, la gran diversidad cultural y el liberalismo económico han funcionado durante muchas décadas como factores clave para el desarrollo económico. Lo que ha ocurrido es que esto ha sido sostenible a costa de la cohesión social, lo que lleva a una menor calidad de vida; por la necesidad de seguridad civil. En definitiva, tenemos una sociedad rápida, libre y ágil. Pero controlada. ¿Una libertada controlada…qué clase de libertad es?

En esta parte del mundo, los Sillicon Valleys y los dotcomers, han provocado una revolución digital de gran calado. En esta cibercultura, escuchamos ya la llegada de la web 3.0., con la interminable contienda entre Google y Microsoft en el backstage. ¿Qué ocurrirá? Pero por encima de este sistema con tanta rapidez y control, la pregunta que nos debemos hacer es: ¿Cuándo se va a recuperar la gran potencia? O ¿Se recuperará? Aquí toda las respuesta apuntan a un nombre de origen paterno keniata: OBAMA.

¿Ustedes pensaban que en la época de Nixon, un irlandés podría ser la esperanza de una potencia mundial? Ocurrió. Y lo hicieron desaparecer. Ahora, ¿piensan que tras el nefasto legado que Mr. Bush ha dejado a este país, un afroamericano puede ser la esperanza? Aquí hay quien cree que es la última esperanza. Y no me cabe la menor duda de que está consiguiendo lo imposible.

El secreto: Otra vez más, el Ciberespacio. La campaña electoral vía internet y la movilización de una red social “inteligente” están siendo las claves. (Tambíen Josu Jon Imaz coincide con esta idea desde USA).

Miro a Euskadi y justo tras leer a Imaz, para mi sorpresa, me encuentro con el www.thinkgaureuskadi2020.com  al más puro estilo nórdico y con Urkullu, a la cabeza.  (!) (Tal vez veamos a Hillary por la Concha en el Jazzaldia.)

Y es que en esta época de cambio trepidante, existe únicamente un canal para este mundo que vivimos todos ya como una road-movie: El ciberespacio (Internet). Decisivo para todo aquel que quiera intentar construir futuros desde el presente. Ya lo han visto: No hay más tiempo que perder.

Esan nahi baita: 2008. urtean Berrikuntzaren aldeko aldarrikapen eta deialdi kolektiboa egiten ari da bereziki, erakundeen partetik. Eraturik ere erakunde berriak, Innobasque, Ikerbasque,...etab. Kontua da, Europako zenbait herrialdeen berrikuntzaren praxi arrakastatsuekin (dena ez baita urrea) erkaturik, jadanik bada ezberdintasunik estetika edota gizarteratzeko formatoan. Balio dezala, ekarpen moduan artikulu hau: Oraindik gogoan dut, Berrikuntzaren zein irudi kontraesankorra bidali zitzaion euskal gizarteari komunikatiboki, Berrikuntzaren gizartearen aurreko aurkezpen publikoa izan behar zuen hartan, 500 gizabanako korbatadun esanguratsu horien argazkiarekin aurkeztu zenean. Zein da baina, Berrikuntzaren subjektua? 500 gizabanako edo gizarte osoa? Gauza horiekin fin ibili beharko litzateke, gero ez baitago bueltarik.

Errespetuz (berriro ere), ekarpen kritiko baina eraikitzailea egitearen alde, Berrikuntza gure gizartearen esparru guztietara zabaltzeko nahiak bultzatuta, honakoarekin laburbildu nahiko nuke nere iritzi artikulua: Egun, Euskal Herrian, Berrikuntzaz ari garela, zarata ateratzen dutenak, musika egiten dutenak baino gehiago direla dirudi. (Oker egotea nahiago nuke, guztien hobebeharrez). Azkeneko hamar urteetan, erakunde eta enpresetan inor gutxi zebilen kalitatearen zikloaren bilakaera logikoa behar zuen, Berrikuntzaren paradigmarekin esperimentazioarekin lanean. Eta orain bapatean, badirudi espekulatzaile (oportunista!) ororen joko eta bazka bihurtu dela. Agian, Berrikuntza hitzaren esanahia ezabatzeraino ere. (Kooperatibetan 30 urte baino gehiagoz lanean ibili den jubilatutako lagun batek esaten zidan moduan aurreko astean: “Berrikuntza, egunero egiten da, ixil-ixilik eta lanaren ondorioz. Zarata noizean behin egin behar da. Baina musika dagoenean atzetik, alegia, zerbait esateko gizarteari”.)

Jakin badakigu, Berrikuntza, deslokalizazioaren sendabelar bezala aurkeztua izan dela maiz. Alegia, gure herriaren egitura ekonomikoaren sektoreek ekoizten dituzten hainbat eta hainbat produktu eta zerbitzu jadanik bizitza-zikloaren heldutasun fasean daude. Horrek azkenean behartzen gaitu, ekonomiaren etorkizuna bermatu eta gure baliabide guztiak, jarduera berri eta balio erantsia dutenetara lerratzea. Hala ere, definizio hori hankamotz geratuko litzateke, izan ere, Berrikuntzak, bere gain, gizarte kohesio eta kulturaren demokratizazioaren helburuak izan beharko lituzke atxekita, gizarte eredu justo eta aurrerakoia erdietsiz.

Nere partetik, bost ataletako ekarpen moduko bat egin nahi diot Berrikuntzaren diskurtsoari:

1.- Identitatea edo Nortasuna: Uste dut, Gizarte Berrikuntzaz ari garenean, gure herriaren erdigunean dauden gatazka eta amaigabeko arazo anitzen iturburu dela identitatearen gaia. Identitatea diodanean, zentzu zabalean ari naiz. Alegia, zergatik defendatzen dute batzuek “Y vasca” zerbaiten izenean eta beste batzuk kontrakoa? (Nor gogoratzen da orain Leitzarango Autobiarekin?) Gure herriaren inguruan sortzen diren “trintxera” guztiek nere ustez, hementxe dute gakoa. Eta hor Berrikuntzak ekarpena egin beharko lioke. Bestela jai dugu. Partxeak jartzen gabiltza soilik.

2.- Eduki eta forma, biak dira garrantzitsu: Susmoa dut, gizartearen begietara, Berrikuntza “korbatadunen” kontua bakarrik dela. Kontzeptua eta praktika, publiko ezberdinetara zabaldu beharko genuke.

3.- Ez diskurtsoa soilik, baita praxisa ere: Berrikuntzak honako ideiekin atxekita beharko luke; Herrietako ezagutzan oinarritua beharko luke, irekia, freskoa, partehartzailea, anitza, integratzailea, autentikoa, esentziaduna, ezberdina, kritikoa, aldarazlea eta globala/lokala izan. Azken batean, komunitate hurbilari balioa erantsiko dion oro. Elementu hauekin ez baditugu ekintzak egiten, ez dugu ezer aldatuko gizartearen iduriko.

4.- Sormena, elementu zentrala: Alegia, ezin dugu Berrikuntzaz hitzegin, sortzailetasunak dakarren guztia ez badugu oraindik gure gizarte egituretan barneratuta.

5.- Talentua, erakarri eta mantendu: Orohar ikusten ari gara azken urteotan “kanpo talentua erakartzearen lilura” moduko bat piztu dela gure herriko zenbait agintarirengan. Kanpo talentua eta pertsona bikainak ekarri behar dira. Hori oso ondo dago bertako komunitate eta idionsinkrasiarekin bateratzen bada. Itxura ematen dit, bertako talentu lokala mantentzeko gauza gutxi egiten ari garela bestalde. (Kontuz!)

(Denver-eko aireportuan Madrid-era nihoala, Tornado bat iragarri da. Lau egun osoz aireportuan ez atzera eta ez aurrera. Orduan, basamortu baten erdian tornado bat imajinatzen ari naiz.)

Gure herrian, orain berriro asmatu behar dugu 10-20 urteren garapena lerratuko duen formularekin: Gizarte Berrikuntza dela Leitmotiv-a. Bidean gaude. Baina zarata gehiago entzuten da musika baino.

(Tornadoaren erdian zarata dago. Basamortuan, aldiz musika.)

(2008ko Maiatzeko Berriako Iritziak sailean argitaratua)

Se suele decir que no hay nada más cobarde que la escapada, la huída. Pues no estoy nada de acuerdo. Ya que, a veces la huída es el camino más valiente.

Veamos: ¿Quién no ha tenido alguna vez la tentación de huir? Me niego a pensar que tú lector de este artículo, al haber leído “escapar”, y estés leyendo estas líneas (inconscientemente),  no estés ya soñando con un desierto, un monte, una playa, una ciudad, un concierto, un paseo,…Y es que hoy en día hay muchas formas de escapar. Todos escapamos. ¿De qué? Eso ya cada uno. Pero hay formas.

El catedrático Javier Echeverría nos habla incluso de los “cosmopolitas domésticos”. Hoy en día no hace falta salir de casa para escapar. Podemos ser “cosmopolitas” accediendo a la red de redes, a internet. (Hasta mi madre, con su paciencia y tesón, lo ha conseguido. Bai jauna!) Lo podemos hacer de dos maneras: Virtualmente (en el ciberespacio) o Físicamente.  ¿Quién no conoce ya myspace, you tube, second life,…? Y es que efectivamente la casa o ámbito privada de imtimidad, ya no es tal. El “cosmopolitismo” pivota ya sobre los domicilios. Y las distancias físicas ya no son tales. El cambio es que hoy escapar de cualquier manera es más fácil. Pero ¿por qué escapar?

Tal vez, la realidad nos atrapa. Hay quién hablará de stress o de necesidad de descanso. En el fondo, lo que es humano y hacemos con la escapada es buscar nuevas experiencias, cambio y distraimiento. ¿Sólo?

Pues otra vez me niego a pensar que eso es así. Tampoco voy a utilizar argumentos pesimistas que Bauman y Beck utilizan aduciendo a que vivimos en la sociedad riesgo. Pero me niego a pensar que únicamente necesitamos un paréntesis.  Creo que en el fondo hay algo más. Y en este sentido, reivindico la escapada como mecanismo para la regeneración personal y social. Recomendable para muchos que viven sin cuestionarse nada y sin la perspectiva que ofrece la lejanía. Escapar para relativizar básicamente. Y es que como dijo Atxaga, en relación a nuestra “cosa”, “ahora me aislo un par de días a la semana. Es mi cuota de refresco, de aligeramiento”. Y es que, en esta necesidad de innovar en todo (que parece que debemos tener ahora) creo que la mejor receta hoy en Euskadi, es coger perspectiva y observar desde lejos.

Pero, en definitiva, ¿por qué escapar? Por que nada nuevo se puede sacar de un sistema cerrado y hermético en dónde no fluye el aire. Y por lo tanto, menos las ideas. ¿Qué sociedad “creativa” podemos estar haciendo si todo es endógeno en Euskadi?

Déjenme terminar con una crónica comparativa: Estados Unidos. Nadie parece sorprenderse cuando  en relación a la existencia de un violador en serie, me sugieren me compre una pistola. Mientras, Obama, parece el claro candidato ganador. Irak pesa, y pesa mucho aquí. I hope so; Euskadi. Nadie parece sorprenderse cuando en relación a la existencia de un atentado (más, y no sorprende), declaraciones, detenciones, manifestaciones, descalificaciones, desidia, apatía social,….nadie sugiere nada (interesante) y sigamos gastando energía (como si nada) en cosas que podríamos destinar a provocar cohesión social, democratizar la cultura o incluso desarrollo económico. ¿No somos luego todos tan vascos? Pues que despilfarro, perdonen.

Bueno. A veces, es mejor escapar. Y verlo. Les invito a ello.

Y perdonen, que no todo es catastrofista y negativo, ya que en la escapada también siempre está como dicen los anglosajones el “homesick”, gallegos la “morriña” y euskaldunes la “herrimina”.  Bai, herriak batzutan mina ematen du. Y desde la distancia y la escapada, todavía duele más pensar que existen donostiarras que no saben ni lo que esa palabra significa en el idioma que tienen todos los días al lado en su vecindario. No saben lo que se pierden (¡vosotros os lo perdeis!). Yo no lo quiero perder nunca. 

Desde aquí no muy lejos, veo Alcatraz. Y el Golden Gate a vista de águila, a lo alto. Imagínense ser Clint Eastwood. ¿Se atreven a escapar? Pero…, de verdad.

(Artículo de Opinión publicado en Mayo 2008 Suplemento Stylo "Escapadas" Diario Noticias de Gipuzkoa)

• Zergatik euskaraz idatzi? Amodiozko ekintza bat da. (M.A.Meabe)
  
• Merkatu lokala vs. globala? 20.000 irakurle potentzialen atezuan (umbral):

• Zein da euskararen rola, literatur-sistema elebidun batean, egun, eta eleanitz batean, hemendik urte batzuen buruan?
• Ingelesa zentrua (eguzkia) izanik, (eguzki-)sistemaren inguruan, zein leku izan zentro-periferia (orbita) horretan?
• Zein estrategia dira bideragarriak?
• Militantziaren aroa...bukatu al da?
• Zein da, ekonomi eredu egokia? Subsidiario (aingura) vs. auto-sustengarria (kortxoa)? Nola planteatu? (B. Atxaga)
  
• Zein lan egin behar da EB eta mundu mailan, Euskal Herrian sortzen den literatura ezagutarazi eta gizarteratzeko?
• Barne kontsumorako literatura bakarrik al dugu? Ala garatu beharreko itzulpengintza edo-eta auto-itzulpengintza (industria)ren ondorioz, atera ahal izango da "plaza globalera"? Non daude ahuleziak? Zer behar da, literatur sektore egonkor eta aldi berean arin bat egituratzen joateko?
  
• Zergatik dago euskal literatur-sisteman, idazle gehiago irakurle baino? (M.J.Olaziregi)
  
• Ez ote da izango creator-oriented society  baten logikan gaudelako? -Guztiak sortzaile gara, kontsumitzaile huts baino!?-
  
• Baita agian, irakurzaletasunren krisia?
  
• Euskarri digitalaren merkaturatze goiztiarraren ondorioa izan daiteke, liburu formatoaren krisia?
  
• Zein da Euskal Herrian dagoen literatur sektorearen egoera:
  
• Erakundetze eta profesionalizatze prozesu erreala?
  
• Zeintzuk dira eragile gakoak?Zeintzuk beharko lukete?Nola dago egituratua sektorea?
  
• Kudeaketa eredu berrietara jotzen ari al gara, Euskal Herriko literatura, Europako beste herrialde txikietako (Islandia, Catalunya,...) kudeaketa praxis egoki eta arrakastatsuetara lerratu asmoz?
• Kontuan hartzen ari ote gara, blogosfera eta ziberespazioak irekitzen dituen ateak (Web 2.0, 3.0)?
• Zein izan daiteke 2015ean, Euskal Herriko Literaturaren eszenario posiblea? Daturik?
• Euskal Hiria, Euskal Hiri Sortzaile moduan ulertua; zein da literaturak, bere ataletik egin diezaioken ekarpenik handiena?
• Posible al dugu irudikatzea, euskara vs. espainol hizkuntzen arteko dikotomiaren akabera?
  
• Elkarbizitzea posible al da? Izango al da? Beharrezkoa al da? Eta beste hizkuntzekiko hartueman eta logika, zein izango da?
  

Beti begiratzen diogu gure herriari. Horri deitzen ei diogu-eta, herrigintza. Baina zerekin egiten da herrigintza? Non daude, gizabanakoak gizatalde bihurtzen dituzten faktore sinboliko eta ez hain agerikoak? Eta gurean…nondik begiratzen diogu errealitateari? “Gure” herrigintza aldarrikatzen dugunean? Nere kezka da, benetan ez ote ari garen sekulako disoziazioa sortzen, herrigintza (edo deitu nahi bezala, oinarrigintza,…bizikidetza, tolerantzia, errespetua,…norberak bereari eutsiko dio, ez nuen besterik espero) deitzen diogun horren eta eguneroko gizabanakoaren bizitzaren artean. Alegia, eta zuzenago esanda, herri egituraketa dela zioa, ez ote ditugun jada agenda berriak sortu behar, jada ezagunak eta aski erabiliak diren leloetatik apur bat bilakaera eginez. Iruditzen baitzait, errealitate ofizial ezagunaren azpitik (alegia, eguneroko alderdikeri eta gizatalde alineatuen kohesioa bermatzen duena), sortzen ari dela aspalditik oso modu agian inkonszientean baina jarraian, gizarte zibilaren disoziazio garbia aurreko aipatu errealitatearekin. Gakoa, nere uste apalean, identitateen kontzeptuaren baitan egon daiteke agian. Sakondu dezagun gaian:
Agian, agenda berriak aipatu ditugunean, hain modan dagoen “Berrikuntza” hitza nolabait gaia aztertzeko balio diezaguke. Eta are gehiago, IdentitateaK izanda hizpide, “Berrikuntza Soziala”ren paradigmatik begiratuz, egungo gure euskal gizartearen diagnosia honakoa izan zitekeen (besteak beste). Laburbilduz, 10 indar-ideia: (1) Berrikuntza Teknologikoa (hard), Berrikuntza Sozialarekin (soft) osatu; (2) Euskal Herria (landartasuna) eta Euskal Hiria (hiritartasuna) ideiak, osagarri egin, faltsuki kontrajarri baino; (3) Inmigrazioa, kultur aniztasunaren iturri bezala ulertu (Identitate Osagarriak naturaltasunez eratuz); (4) Mundu mapan, gure Identitate Lokal horrek duen garrantziaz jabetu (Glokalizazioa); (5) Sormenaren garrantzia ekonomia, gizarte nahiz kultur alorretan oso kontutan izan; (6) Teknologia eta digitalizazioaren eragin soziala ulertu; (7) Partehartze prozesu hiritarrak gauzatu herrigintzako alor guztietarako; (8) Belaunaldi berriak tentuz erreparatu (Y Belaunaldia); (9) Hirigintzaren funtzioaren garrantziaz jabetu, gizarte bizitza eta gune publikoen lurralde antolakuntzarako; (10) Gizarte elkarrekintzen erdigunean, esperientzia eta emozioak daudela jasotzea (Esperientziaren ekonomia).

Guztia barneratu ostean, segidan dator galdera praktikoa:

Gure eguneroko bizitzari, zer ekarpen praktiko egiten diete, abertzaletasun eta ez-abertzaletasunaren inguruan sortu diren ideario identitario kontrajarriek?

Eta ez al dute bada, jada eguneratu gabe geratu diren, alderdikeriek eta komunitate ideologiko itxiek bakarrik, honelako egoera “fikziozkoa” sortu eta ia ohartu gabe elikatu? Eta hau ez al dago, naturaltasunez bere identitatea bizi duen gizabanakoarekin disoziatua?
Azken batean, euskal gizartea, aurrez aipatu diren 10 indar-ideiak medio, gizarte postindustrial baten eredura ari da lerratzen. Eta geroaldiko aurreikuspen prospektibo batean, itxura denez, miztura, aniztasun eta heterogeneitateak,  purotasun, esentzialismo eta homogeneitateari kenduko dio lekua egunez egun. Hartara, inkoherentziaz betetako identitate kontrajarrien komunitate bat sortzen joatea da inoiz baino beharrezkoagoa, IdentitateaK (Identitate Anitz edota Osagarriak) aldarrikatzea. Eta horrek, isla izan beharko luke, gure egungo gizarteko alor ezberdinetan ere. Hala ere, subjektibitatea izan beharko lukeen identitateaz ari naiz. Osagarria, baina, subjektu bat. Komunitate bat, azken batean. Eta horrek badu jada, subjektua, euskal/basque/vasco. Modu askotan ulertu eta bizia. Bakarra eta guztien aberastasun eta ongizatearen mesedetarako.
Zaila gerta liteke agian honakoa egun ulertzea, baina agian argiago urte gutxi batzu barru, euskaldun, espainol, hegoamerikar, txinatar, kataluniar, irlandar,…identitatearen paradigma klasikoaren pean, erabili ditugun zenbait kategoria zurrun. Norberaren bizipenek beti egiten dute, bata bestea baino gehiago erabili edo bizitzea, baina azkenean, inor ez dago jada garai bateko purotasun edota identitate bakarrez osatua. Eta agian, garaia da belaunaldi berri eta gizarte aldaketen ildotik, kategoria zaharrak baztertu eta “euskal” subjektua duen identitate anitzak osatutako objektuak berreskuratzen dituen komunitatea egituratzen hastea, gizarteko alor ezberdin eta gai ezberdinetarako. Posible izango al da aurki, Gabriel Aresti + Pío Baroja, Gabriel Aresti vs. Pío Barojaren ordez?

(2008ko Apirilean Berriako Iritziak sailean argitaratua)

¿Qué les pasa a nuestras casas cuando se quedan vacías? ¿Lo han probado? Me recuerda al vacío oteiziano. Si no han sentido nada, es que perdonen (mi osadía), 1) son insensibles, 2) no han conquistado aún su propia “república independiente” o 3) que simplemente, prefieren olvidar (y vivir sin más preocupaciones, que básicamente es lo mismo), justa decisión y muy humana por otra parte dicho sea de paso.

Pero repasemos:

(a) Por una parte, parece ser que el sector inmobiliario ha tocado techo, o eso nos hacen creer al menos. Lo que ha desembocado en una ralentización del sector de la construcción y en consecuencia, de todas aquellas actividades auxiliares asociadas al mismo; entre las que se encuentra la decoración y el interiorismo. (b) Y por otra parte, estamos intentando llenar nuestros metros cuadrados y convertirlos en “nuestras repúblicas independientes”.

Podríamos concluir en cualquier caso diciendo que han cambiado, y mucho, los tiempos desde que Ramón y Cajal afirmase que las casas existían para que las personas tuviesen vida fuera de ellas. De hecho, parece ser que nada tiene que ver esta afirmación con la imperiosa necesidad que parece que estamos cubriendo en las sociedad europeas avanzadas mediante el “nórdico” fenómeno de IKEA. Y digo nórdico porque analizando el diseño de los productos y el life-style que intentan favorecer, el fenómeno IKEA no podía ser de otro lugar que no tuviese relación con las latitudes y formas de vivir escandinavas. (Recomiendo ver la película Kitchen Stories que se proyectó en el Zinemaldi pasado, como muestra de lo que estoy afirmando).

Ahora bien, ¿qué antropología de la decoración y el interiorismo estamos desarrollando? O dicho más mundanamente, ¿qué estilo de vida estamos favoreciendo con todo esto? ¿Estamos desarrollando ciertamente “nuestras propias” repúblicas independientes (de forma que tan acertadamente nos ha hecho creer el genial Sr. Segarra)?

Final: Me acuerdo de mi piso vacío, de oteiza y llega a mi memoria (sin pedir permiso) el maravilloso ensayo “Cajas” de Raymond Carver, y pienso:

Cuando empezamos a vaciar las casas, es cuando nos damos cuenta, si verdaderamente hemos “conquistado” nuestra república. O de lo contrario, simplemente, nos hemos dedicado a “decorar” nuestro “loft koxkero” como lo ha hecho (“casualmente”) nuestro homónimo europeo y vecino del Århus danés (por poner un ejemplo). Y es que, es mejor una casa vacía pero viva, que una casa llena y “decorada” pero sin alma.  Una casa en la que se reconozca a la persona que ha vivido en ella (únicamente observando sus libros, discos, cuadros, objetos…). Dificilmente imitable e industrializable incluso por los ikeanos. Una verdadera república independiente. Para siempre y únicamente para nosotros.

¿Para qué necesitamos sino los m2, las hipótecas y los miles de ikeas?

Seguro que lo han pensado. Alguna vez.

[Ondo bizi;)]